Buša - karakteristike, proizvodnja, uzgoj

Zašto danas govorimo o Buši?

Vrijeme "hiperintenzivne" proizvodnje sve više zabrinjava javnost, stručnjake, ali i same farmere. Ekonomski postaje vrlo upitan ekstremni potencijal današnjih grla, a sve nestabilnija tržišta i sistemi zahtijevaju od farmera alternativu.

I tu se upravo vraćemo starim, autohtonim rasama krava, ovaca, svinja. Jedna od njih upravo je Buša - izdržljiva, skromna rasa, male produktivnosti - ali i male zahtijevnosti, malog prirasta - ali prilično velike isplativosti.

Održivo stočarstvo i ekstenzivni pašnjaci idealni su za uzgoj ove autohtone rase, a težnja ka smanjenju emisija ugljenika svakako da daje prednost ovakvom načinu uzgoja.

Zbog čega još treba uzgajati Bušu, te kakve su konkretno njene produktivne i ostale osobenosti - donosimo u nastavku.

Porijeklo i rasprostranjenost

Buša je autohtona rasa Jugoistočne Evrope, danas pretežno Balkanskog poluostrva, nastala neplanskim selekcijama prije više hiljada godina. Genetički i istorijski pripada grupi kratkorogih primitivnih goveda (Bos brachyceros europaeus). Za ova goveda se smatra da su nastala neplanskom selekcijom domaće, divlje populacije goveda Jugoistočne Evrope i odomaćenog  goveda sa Bliskog Istoka.

Sve navedeno rezultiralo je da se divlje populacije oplemene u cilju stvaranja produktivnije, rase pogodne za domaći uzgoj. I do toga se i došlo, stvorena je Buša (prvobitno nazvana ilirskim govedom). Kako se rasa tradicionalno razvijala putem prirodne selekcije, sa minimalnim uplivom ljudskog faktora, to je upravo i doprinijelo očuvanju prirodne otpornosti, skromnosti i izuzetne izdržljivosti.

Rasprostranjenost

Buša je vjekovima bila dominantna rasa goveda na ovim prostorima, dajući značajan uticaj ekonomiji, tradiciji i ishrani tadašnjeg balkanskog stanovništva. Bila je rasprostranjena na širokom pojasu Dinarida sve do početka 20. vijeka kada počinju kako planska tako i neplanska ukrštanja sa uvoznim rasama.

Već početnih godina prošlog vijeka započinju masovniji uvozi intenzivnih rasa goveda mliječnog pravca. U više navrata uvozile su se različite visokoproduktivne rase - Tirolsko goveče, zatim Smeđa rasa krava, a nešto kasnije i Simentalska te Holštajn (rada Crno-bijela) rasa. Poznat je i Zakon iz 1908. godine kojim započinje sistemsko pretapašnje Buše.

U početku je meleženje sa domaćim populacijama Buše bilo "jače" zastupljeno samo u razvijenijim poljoprivrednim djelovima Jugoslovenskih zemalja. Ali kako se 20. vijek približavao svom kraju tako je i masovnost potiskivanja Buše u svim, pa i u najudaljenijim selima, bila očigledna.

Danas se ova rasa geografski nalazi u nekoliko zemalja, a to su:

• Crna Gora
• Srbija
• Bosna i Hercegovina 
• Hrvatska
• Sjeverna Makedonija
• Albanija

Eksterijer

Eksterijer Buše tipičan je za autohtone, male rase goveda. Vjekovi bitisanja na Balkanskom poluostrvu stvorili su kompaktnu rasu prilagođenu teškim uslovima terena.

Trup

Buša ima kratak i relativno plitak oblik tijela. Naročito nema izražene dubine prednjeg dijela (u predjelu grudi), što svakako ima i svoje prednosti - omogućuje iskorišćavanje teško dostupnih hraniva na pašnjacima.

Trup je inače kompaktan, dobro povezan, a čini ga sklop snažne i čvrste konstitucije. Takođe, u poređenju sa ostalim rasama goveda Buša ima vrlo slabo razvijenu mišićnu masu što može uticati na pogrešnu percepciju kod ocjenjivanja njene konstitucije.

Grudi

Grudni koš nije dubok, ali nije ni toliko plitak. Osrednje je razvijen sa dobro izraženom respiratornom funkcijom. Obim grudnog koša daleko je manji u odnosu na "moderne" rase, ali je u solidnom odnosu sa veličinom tijela.

Vime

Izostanak intenzivne selekcije na mlječnost odrazio se i na slabije razvijeno vime kod Buše. Iako je ono vrlo dobro vezano za abdomen, zategnuto i sa uglavnom pravilno raspoređenim sisama, njegov kapacitet nije predviđen za visoku proizvodnju mlijeka.

Mliječna žlijezda nije maksimalno razvijena, a mekoća kože i cjelokupnog vimena daleko je manja u odnosu na Holštaj-frizijsku i druge visoko-mliječne rase.

Osim toga, sise često ne pokazuju uniformnost što otežava primjenu mašinske muže. Međutim, vime kod krava Buše je izuzetno dobro zaštićeno, a takođe nije sklono čestim upalama.

Leđa

Leđna linija je ravna do blago ulegnuta, leđa čvrsta i jaka. Dobro su vezana sa slabinskim dijelom koji je relativno čvrst, što doprinosi izdržljivosti rase i njene dugovječnosti.

Glava i vrat

Glava je srednje velika, suve konstitucije. Sa ramenim pojasom je dobro povezana preko srednje dugog i suvog vrata. Kod mužjaka vrat izgleda relativno kraći, zbog veće razvijenosti.

Rogovi su kratki, pri vrhu tamno pigmentisani. Profil glave prav je do blago konkavan sa jakim vilicama. Usne su pigmentisane, a očigledno je prisustvo bijelog okruglog "prstena" oko njuške (što je i rasna karakteristika).

Noge i papci

Jedna od najvažnijih adaptivnih osobina rase je izdržljivost lokomotornog aparata i otpornost papaka na hod. Ovo je praćeno srednje dugim, tankim, ali izuzetno čvrstim ekstremitetima. Tamno pigmentisani, tvrdi papci dodatno pojačavaju efekat izdržljivosti rase pod teškim uslovima.

Različite varijacije boja

Buša dolazi u više boja, a različite boje odnose se automatski i na različite sojeve. Boja je u prošlosti bila primarna odlika u raspoznavanja i davanju imena, što je uticalo na to da se i danas sojevi dijele prema boji.

Smatra se da danas na Balkanu postoji 7 takvih sojeva Buše. To su:


1. Crni (najstariji)

2. Crveni
3. 
Sivi
4. 
Smeđi

5. Prugasti (najrjeđi)

6. Žuti

7. Bijeli


Od svih navedenih sojeva smatra se da je crni - najstariji, dok je prugasti - najmanje zastupljen soj Buše. Sojevi se međusobno ne razlikuju po produktivnosti, temperamentu, niti po kvalitativnim osobinama mesa ili mlijeka. Postoje određene razlike u tjelesnim mjerama, međutim one su najvećim dijelom uslovljene načinima držanja same životinje.

Tjelesne dimenzije

Buša pripada grupi sitnijih goveda. Čistokrvne rase ženki imaju tjelesnu masu od svega 150 kg u lošijim odnosno do 250 kg u boljim uslovima držanja. Mužjaci sa druge strane su značajno razvijeniji i imaju veće težine. Prosječan bik Buše može težiti između 250 i 350 kg.

Visina u grebenu kod krava iznosi 105 - 110 cm, dok je kod bikova blago veća visina (115 cm).

Proizvodne osobine

Proizvodnja mlijeka

Buša je prvobitno bila rasa stvorena za različite namjene. Koristila se njena čvrsta konstitucija za poljoprivredne radove, a izdržljivost je bila značajna osobina koja se iskorišćavala u oranju zemlje. Sem toga, od rase se iskorišćavalo i meso (stare i životinje koje nisu bile za rad), a takođe sve više i mlijeko kao nutritivno bitna namirnica.

Iako je tada proizvodnja mlijeka bila sekundarna u odnosu na rad i meso, danas je Buša "prepoznata" i većinom se uzgaja u cilju proizvodnje mlijeka.

Kvalitet samog mlijeka najvećim dijelom je pod uticajem ishrane, dok genetske osobenosti rase više utiču na njegove, manje bitne karakteristike. U mlijeku dobijenog od Buše zaista može biti povećan sadržaj mliječne masti (usled ishrane), proteina (kombinacija ishrane i genetike), masnih kiselina kratkog lanca (ishrana, donekle i genetika), povećan sadržaj vitamina i minerala (ishrana).

Pa ipak, za mlijeko Buše se pretpostavlja da ima veći udio specifične varijante beta kazeina - A2. Za razliku od današnjih rasa goveda čije mlijeko ima dominantno A1 varijantu kazeina, smatra se da Buša ali i ostale autohtone rase (poput britanske Gernzi rase) daju mlijeko sa pretežno A2 varijantom. Postoje, dakle, pretpostavke zasnovane na njenom genetskom porijeklu i stepenu selekcije, ali bez konkretnih genotipizacijskih studija (poput analize CSN2 gena) ne može se tvrditi da Buša daje pretežno "A2 mlijeko".

Smatra se da je ovaj oblik beta kazeina značajno lakši za varenje, a neki nepotvrđeni izvori navode i zdravstvene beneficije u odnosu na standardni beta kazein, varijantu A1, iako još nema kliničkih, čvrstih dokaza koji bi to potvrdili.

Buša je rasa koja usled smanjene intenzivnosti uzgoja daje višestruko manje mlijeka u odnosu na Holštajn-frizijsku, Smeđu, Simentalsku ili bilo koju visoko mliječnu rasu krava.

U laktaciji koja pretežno traje 180 - 240 dana krave rase Buša mogu dati između 700 i 1.100 kg mlijeka. Sadržaj mliječne masti kreće se u granicama od 4,5 pa do 5,5 % (pogledajte u tabeli 1.).

Tabela 1. Sadržaj nekih osnovnih materija u mlijeku Buše, prilagođeno prema Vesna Gantner i sar. (2025.)*

Tov

Buša je kasnostasna rasa goveda, a kao takva nema izražene tovne sposobnosti. Ona pokazuje određene prednosti u ekstenzivnim uslovima, ali ima glavne ograničavajuće faktore kod rentabilnog tova:

• kasnije postiže završnu tjelesnu masu
• ima manje dnevne priraste
• lošija je proporcija tjelesnih tkiva
• manji kapacitet za unošenje koncentrovanih hraniva

Prirast bikova Buše kreće se u granicama od 400 g na ispaši do 800 g u intenzivnom sistemu na koncentrovanim hranivima. Tov bikova balkanske Buše treba da bude organizovan pažljivo, sa jasnim načelima koja važe u ekstenzivnom tovu, a ona su (ukratko):

• ispaša kao osnovni izvor hraniva tokom vegetacionog perioda
• kvalitetno sijeno u zimskom periodu
• ograničena upotreba koncentrata

Specifičnost autohtonih rasa mora se maksimalno iskoristiti ukoliko se žele postići ekonomski prihvatljivi rezultati. Jedna od mogućnosti je i komprenzacioni tov o kojem smo pisali u tekstu - Kompenzacioni tov junadi – i do duplo veća profitabilnost?

Reproduktivne osobine

Krave

Kao što je i istaknuto, Buša važi za kasnozrelu rasu krava. Polni ciklus je jasno i jako dobro izražen, ali je prilično sezonski uslovljen. Budući da je autohtona rasa primitivnog porijekla, u praksi ona u priplod ulazi sa navršenih 24 ili čak 28 mjeseci.

Teljenja

Teljenja kod Buše ne predstavljaju značajan problem. Međutim, pri ukrštanju sa drugim rasama mogu se potencijalno javiti poteškoće u partusu, otežani porođaji, a u krajnjem (veoma rijetko) i potreba za veterinarskom intervencijom.

Zbog toga se preporučuje parenje Buše sa srodnim rasama po težini.

Telad čistokrvne Buše su vitalna, otporna i dobro se snalaze u spoljašnje prostoru. Često im ne treba posebna njega, jer krave imaju odlično izražen materinski instinkt. Proizvodnja mlijeka kod majki dovoljna je za prehranu teleta, a refleks sisanja kod teladi je vrlo dobro izražen.

Bikovi

Priplodna vrijednost bikova Buše više je nego bitna za formiranje odličnog zapata. Bikovi, kao i krave, ulaze kasno u priplod. Iako već polno zreli sa otprilike 12 mjeseci, u praksi se za intenzivno korišćenje čeka potpuni razvitak grla - kako polno, tako i tjelesno. To za bikove Buše jesu takođe navršene dvije godine.

Visok reproduktivni potencijal, uz prilično agresivniji temperament, nešto je što karakteriše ove bikove. Sezona parenja naročito može biti problematična za farmera, pa pažnja tokom ovog perioda ostaje ključna.

Uzgojni sistemi i prilagodljivost

Buša je rasa kraških i visokoplaninskih predjela. Najbolje rezultate daje tamo gdje je nemoguće ili je prilično teško uvesti druge rase. Skromnih zahtjeva prema smještaju i ishrani, ova rasa je stvorena za ekstenzivni način držanja.

Međutim, pored ekstenzivnog vrlo je diskutabilno u kojem još sistemu bi se uzgajala stara balkanska rasa. Pa ipak, kao melez mogla bi da daje solidne rezultate u poluekstenzivom pa čak i u poluintentivnom sistemu uzgoja. Navedimo primjere:

Ekstenzivni sistem

• čistokrvna Buša (100%)
• pripust (parenje)
• ispaša na ekstenzivnim pašnjacima
• minimalni dodatak koncentrovanih hraniva u vrijeme partusa (mekinje i sl.)
• improvizovani objekti (nema potrebe za skupim štalama)

Poluekstezivni sistem

• primjer ukrštanja (Buša x Tirolsko goveče)
• pripust (parenje)
• ispaša cca 70% vremena
• koncentrovana hraniva (u većem dijelu laktacije): ječam, ovas, mekinje
• manje zahtijevni objekti

Poluintenzivni sistem

• Buša x Holštajn (25% : 75%)
• vještačko osjemenjavanje
• ispaša cca 30% vremena (pretežno ljetnji period)
• koncentrovana hraniva (kompletne smješe i minerali 40-45% ukupne energije obroka)
• objekti sa dovoljno svjetlosti, višim stepenom higijene i većom pažnjom na kvalitativna svojstva hrane, ali i vode. 

Životni i produktivni vijek Buše

Veći stepen "komoditeta" u prirodnom uzgoju Buše oblikovalo je rasu u vrlo dugovječnom pravcu. Grlo u prosjeku živi 20-ak godina, a neki primerci i značajno više.

Životni vijek bitan je pratilac proizvodnosti, jer na osnovu njega dobijamo bitnu informaciju - produktivni vijek životinje. Nije uvijek linearna niti najbolja procjena, ali za praksu jeste bitna.

Ova dva pojma usko su povezana i može se kao okvirno uzeti 2/3 životnog vijeka grla kao referentna tačka od koje se "projektuje" produktivni život grla. Kod Buše u prosjeku imamo 13-14 teljenja, mada kao što je i napomenuto - u velikoj mjeri zavisi od načina uzgoja, stepena iskorišćavanja životinje i ambijentalnih uslova.

Zaključak

Buša nije samo autohtona rasa, ona je rasa koja je najbolje prilagođena balkanskom predjelu. Rasa je to krava koja ima kompaktno tijelo, ne zahtijeva pretjeranu njegu, ima skromne zahtjeve u ishrani, što je na kraju može svrstati u isplativu životinju za proizvodnju mlijeka/mesa. Samo je pitanje - u kojem sistemu?

* The potentially anticancer effect of Busha cattle milk, VETERINARSKI ARHIV 95 (2), 173-186, 2025, Vesna Ganter, Krešimir Kuterovac, Marko Samardžija, Zvonimir Steiner, Ranko Gantner i Klemen Potočnik