Alpska mliječna koza - karakteristike, proizvodnja, uzgoj

Istorija Alpske mliječne koze

Smatra se da Alpska mliječna koza (rasa) potiče iz dijela Francuskih Alpa. Nastala je viševjekovnom selekcijom domaćih francuskih koza u predjelima Alpskih planina, i to standardno - kao kombinovana rasa.

Prilikom njene viševjekovne selekcije akcenat je stavljan na visoku produktivnost mlijeka, dok je na meso i plodnost stavljan manji akcenat. Najbolje jedinke ostavljane su za dalji rasplod, a loše jedinke isključivane su iz daljeg uzgoja. Pazilo se i na otpornost, pa je stvorena rasa skromnih zahtijeva, ali zadržane, visoke mlječnosti.

Kao što je i istaknuto, u početku je to bila rasa kombinovanih svojstva (sa akcentom na mlijeko), da bi se u 19. a naročito 20. vijeku potpuno standardizovala kao mliječna rasa koza.

U 20. vijeku Alpska mliječna koza masovno se izvozila u SAD-u, pa tako danas tamo postoji i posebna linija alpske koze - American Alpina (sa značajno većim proporcijama tijela). U Evropi, ali i kod nas prisutna je gotovo isključivo Alpska rasa francuskih korijena, dok u Australiji i nekim drugim regionima svijeta preovladava Američka linija Alpine.

Eksterijer Alpske koze

Trup

Alpske koze odlikuje snažna građa tijela sa dobrim dubinama i nešto slabije izraženim širinama (tipična "suva" konstitucija mliječnih rasa). Trup je graciozan, trostrukog, klinastog oblika koji upućuje na dobru proizvodnju mlijeka.

Alpska mliječna rasa nosi tijelo visoko, odnosno ima ispravan i, kao što je pomenuto, graciozan stav. Hod je ujednačen, živahan i potpuno u skladu sa nešto aktivnijim temperamentom koji se javlja kod ovih životinja.

Grudi

Grudni koš kod Alpskih mliječnih koza osrednje je dubok i uzak kod ženki, dok je kod jarčeva značajno puniji, ali i dublji. Rebra su postavljena ukoso (tipična odlika mliječnih grla), a završavaju se dobro razvijenim stomakom.

Stomak je prilično zaobljen, klinastog oblika, sa značajno razvijenijim zadnjim dijelom. Kod grla dobrog genetskog potencijala može se uočiti mliječna vena.

Vime

Vime Alpske mliječne koze jako je dobro razvijeno, gotovo idealno povezano sa zadnjim dijelom abdomena. Vime je meko na dodir, obraslo mekom kožom. Sise su postavljene pravilno, jasno odvojene od vimena i blago okrenute prema naprijed i spolja.

Vime je takvog oblika da je idealno za mašinsku, s tim da je takođe optimalno za ručnu mužu.

Leđa

Leđa su ravna do blago uzdignuta do kukova, dobro zategnuta i osrednje široka. Greben je slabije izražen, a karlične kosti su dobro vidljive. Leđa se završavaju sapima slabije izražene mišićavosti, ali dobre povezanosti. Sapi su, inače, ravne i dugačke, sjedalne kosti široke i dobro istaknute.

Glava i vrat

Glava kod Alpske koze je dosta prefinjena, ravnog profila (ili čak blago konkavnog) i generalno mala u odnosu na ostatak tijela. Vrat je dobro nasađen na ramena, osrednje dug i tanak.

Opšte gledano, i glava i vrat su suvi, jasno izraženi i vrlo dobro pokretljivi. Ispod vrata i kod jarčeva i kod koza često su prisutna dva podbratka (dvije "minđuše").

Na glavi se nalaze snažno razvijeni rogovi, koji idu ka gore i zaobljavaju se unazad. Iako većinom sa rogovima, danas postoje krvne linije "genetski obezrožene" tj. bez prisustva rogova. Takve linije idealne su za intenzivnu proizvodnju, veća stada i tov muških, nekastriranih životinja.

Uši su dobro pokretljive, srednje dužine, uspravne i blago usmjerene ka naprijed.

Noge i papci

Noge su kod ove rase suve, slabo mišićave, ali izuzetno jake i čvrste. Imaju određenu visinu, ravne su i pravilnog oblika, dok su zglobovi blago zaobljeni, jasno i dobro izraženi.

Alpska mliječna rasa nastala je u uslovima surovog terena, prilagođena kako brdskim, tako i planinskim predjelima. Zbog toga ova rasa posjeduje izuzetno jake, pigmentisane, papke.

Za razliku od Sanske koze, Alpska ima značajno bolju pokretljivost na neravnim i kršovitim terenima, bolje se snalazi u lošijim uslovima sredine i značajno lakše prilagođava surovim klimatima.

Tjelesne dimenzije

Visina koza u grebenu kreće se od 76 cm, sa tjelesnom masom preko 60 kg. Odrasli jarčevi, sa druge strane, mnogo su veći (81-102 cm u grebenu) i teški najmanje 77 kg.

Što se tiče same visine, kod Alpskih mliječnih koza (Francuska) ona je nešto veća u odnosu na švajcarske alpske koze. Takođe, varijeteti boja kod švajcarskih rasa su u principu stadardizovani, dok je dijapazon boja kod francuskih alpskih koza značajno veći.

Različite varijacije boja

Kao što je i istaknuto, Alpsku mliječnu kozu odlikuje širok dijapazon boja. Upravo prema bojama rasa je dobila i različite "nadimke" tj. imena.
 Pa tako danas imamo više naziva za jednu te istu kozu (Alpsku mliječnu, sa razlikama u boji dlake):

Ku blan - bijeli prednji dio, crni zadnji dio, crne ili sive oznake na glavi. Malo prisutne kod nas.

Ku kler - vrat bijele boje, prednji dio tijela kafenkasto-bijele, stomak i zadnje noge crne boje.
 Takođe slabije prisutne na ovim terenima.

Ku nvar - kod ove varijacije vrat i prednji dio tijela su crne, a zadnji dio bijele boje.
 Ima ih ponegdje, ali generalno slaba zastupljenost.

Sandgo - crna koza sa bijelim poljima na donjem dijelu tijela (stomak, ispod repa i donji djelovi nogu).

Pije - 
šarena boja kod koza, sa različitim nijansama i bojama. Malo zastupljena i kod nas, ali i šire.

Šamvaze - 
ili kako se još zove - divokoza, boja je koja najviše liči boji dorata kod konja. To je standardna boja koju povezujemo sa Alpskim kozama, jer je najzastupljenija kod nas. Crno lice, leđna pruga, papci i noge. Nekad se javlja i martinal boja (crna pruga koja se od vrata spušta do grudi životinje). Često je ovaj "dodatak" plus za izložbena grla, ali ne utiče na produktivnost, zdravlje ili "čistoću" rase.

Dvobojna Šamvaze - 
svijetle prednje noge, dok su zadnje noge crne ili sive.

Slomljena Šamvaze - osnovna boja je i dalje smeđa (svijetla do tamna), lice, leđna pruga i noge su često i dalje tamni, ali se pojavljuju: bijele ili svijetle fleke po tijelu, nepravilne pruge po bokovima ili “razbijen” kontrast boja.


Kod Alpske mliječne koze mogu se javiti i različite varijacije navedenih boja.

Inače, Alpska koza ima kratku do srednje kratku, sjajnu i meku dlaku. Kvalitet dlake često je ogledalo unutrašnjeg zdravlja, pa osim boje, veći akcenat treba dati zdravlju dlake.

Mane kod koza:

• Strmo kose sapi.
• Kriva leđa.
• Mala tjelesna masa.
• Rašireni papci.
• Uske grudi.
• Plitko tijelo.
• Mesnato vime.
• Viseće mošnice.
• Togenburg i jednobojna bijela boja.

Proizvodne osobine Alpske koze

Alpska mliječna koza je kao što naziv i sugeriše - mliječna rasa koza. Ima odličnu produktivnost mlijeka, međutim i proizvodnja mesa nije loša. Pa idemo redom:

Proizvodnja mlijeka

Kada govorimo o mlječnosti kod Alpske koze, treba istaći da je poslije Sanske, ova rasa najpopularnija rasa u Evropi. U standardnoj laktaciji od 305 dana Alpske koze mogu dati između 700 i 1000 kg mlijeka po grlu. U dobrim uslovima genetski napredna grla mogu dati i preko 1.200 kg, dok je prosjek na Balkanu nešto preko 450 kg.

Trajanje laktacije kod Alpskih koza pod uticajem je spoljašnjih uslova, a u praksi trajanje varira od 270 pa do 320 dana. Međutim, dešava se da je laktacija značajno kraća zbog uslova okoline i slabije ishrane.

Sastav mlijeka (prosjek):

• Mast: 3,2–3,6 %
• Proteini: 2,8–3,2 %

Proteinski odnosi u mlijeku su na zavidnom nivou, što se naročito "osjeti" pri preradi mlijeka. Mlijeko od Alpskih mliječnih koza dobro je kako za preradu u sir, tako i za preradu u jogurt. Osim dobrog odnosa proteina, mlijeko ima izraženu aromu i pikantnost koja je posledica ekstenzivnijeg načina držanja Alpske u odnosu na Sansku kozu.

Tabela 1. Prosječna proizvodnja mlijeka u laktaciji, po rasama.

Tov

Iako kao sekundaran izbor, tov muških jaradi Alpske mliječne rase, nezaobilazna je strategija na farmama sa zaokruženom proizvodnjom. Izlučena odrasla grla takođe se moraju dotovljavati ukoliko se želi ostvariti neka profitabilnost od prodaje izlučenih koza.

Alpska mliječna rasa nije namijenjena tovu, pa ipak, ima osrednje predispozicije koje se mogu dobro iskoristiti u praksi. Prosječan prirast jaradi je oko 170 g/dan, muških jaradi i nešto veći. Prirasti su bolji nego kod Sanske rase, ali daleko ispod Burske ili Kalahari (red) rase (grafikon 1).

Grafikon 1. Prosječni dnevni prirasti za četiri različite rase: Burska, Kalahari (red), Alpska i Sanska

Reproduktivne osobine

Koze

Alpske mliječne koze spadaju u ranozrele rase koza. Ulaze u priplod vrlo rano, već sa 6 mjeseci uzrasta. Ipak, u praktičnim uslovima na farmi, često se čeka period da koza dostigne minimalno 65-70% tjelesne mase odrasle, tjelesno potpuno oformirane koze.

Plodnost se kreće od 180 pa do 220%, tako da su blizanci pravilo, a trojke u dobrim stadima su česte. Plodnost nije linearna, već je najvećim dijelom uslovljena uzrastom koza.

Problemi pri jarenju - koliko su česti?

Sjarene koze nemaju pretjeranih zahtjeva za ishranom niti posebnom pažnjom u odnosu na neke druge rase. Dovoljno je obezbijediti im mir i optimalno provođenje na otvorenom prostoru, te zaštitu od pretjerane vlage i promaje.

Što se tiče jarenja, potrebno je naglasiti da prvojarke često daju samo jedno jare i to je potpuno normalna pojava. Tek u drugoj, a naročito trećoj bremenitosti očekuje se povećanje broja novorođenih jaradi.

Probleme koji mogu pratiti Sansku rasu koza, poput teških jarenja, zadržavanja posteljice, metritisa pa i mastitisa, rjeđe se javljaju kod Alpske rase. Osim toga, dobro izražen majčinski instikt kod Alpina dovodi do veće stope preživljavanja jaradi iz većeg legla.

Jarčevi

Jarčevi ulaze nešto kasnije u priplod. Maksimalnu priplodnu kondiciju dostižu sa 12 ili više mjeseci, dok se u proizvodnji često koriste do 4. ili čak 5. godine života.

Uzgojni sistemi i prilagodljivost

Alpska mliječna koza je vrlo prilagodljiva rasa. I muške i ženske jedinke imaju dobro pokretno tijelo, jake konstitucije i vrlo dobre adaptacije na različite ambijentalne uslove.

Alpska mliječna koza pogodna je za gajenje u gotovo svim uzgojnim sistemima, pa tako može da se uzgaja u:

• intenzivnom stajskom sistemu na jaslama
• poluintenzivnim sistemima gdje se kombinuje zatvoren i otvoren vid uzgoja
• poluekstenzivim uslovima gdje se pretežno radi o ispaši

Alpska koza nije namijenjena za ekstenzivne sisteme gdje stepen higijene često nije na visokom nivou, a ishrana ne zadovoljava zahtjeve za visokom produktivnošću. U takvim sistemima često se javlja smanjena produktivnost, problemi sa vimenom i problemi sa parazitima (prisustvo buva na primjer).

Životni i produktivni vijek Alpske mliječne koze

Alpska koza je rasa vrlo dobrog zdravstvenog statusa što joj omogućuje i dug životni vijek. Srednja očekivana starost kod ove rase kreće se od 8 pa do 12 godina (u boljim uslovima držanja).

Osim životnog, i produktivni vijek Alpske mliječne koze je visok. Nema tačnog okvira koji bi kazao koliko Alpska koza može da se koristi u uzgoju, a da bude isplativa, ali generalno možemo reći da je to negdje između 65-75% ukupnog životnog vijeka.

Maksimalna mlječnost kod Alpskih koza postiže se nakon 2. laktacije. Već nakon 4. laktacije dolazi do postepenog opadanja mliječnosti. Prema rezultatima Nevena Antunaca (1990)* u drugoj i trećoj laktaciji koze Alpske koze proizvele su značajno veće količine mlijeka u odnosi na prvu laktaciju (+18 i +37%, u drugoj odnosno trećoj laktaciji).

Najčešći zdravstveni problemi

Iako u osnovi otpornija od Sanske rase, Alpska mliječna rasa koza ima afinitet prema nekim bolestima. One ne moraju nužno biti vidljive, kao kod osjetljivih koza, ali mogu značajno uticati na produktivnost mlijeka, stopu začeća, stopu izlučenja, životni i produktivni vijek grla.

1. Mastitis
 - Kod koza u poluintenzivnom sistemu rizik od mastitisa je značajno manji nego kod krava. Pa ipak, kako se proizvodnja mlijeka intenzivira, a higijena ne održava na visokom nivou, rizik od ove bakterijske bolesti može biti prilično visok.
   Naročito kod koza problem predstavljaju subkliničke forme mastitisa, one koje farmer ne može lako uočiti. Simptomi poput postepenog smanjena mlijeka, izmjene njegovog hemijskog sastava - glavne su karakteristike ove forme mastitisa.
2. Bakterijske infekcije papaka- Kao kod svake rase, i kod Alpske mliječne mogu se javiti problemi sa papcima. Ova rasa ima zdrave, čvrste i izdržljive papke za suve uslove, što ne važi za vlažne i blatnjave terene. Koze za razliku od ovaca izbjegavaju mokra staništa, međutim u neuslovnom ambijentu ipak može doći do problema.   
3. Paraziti - Paraziti su glavni problem kod svih rasa koza, pa tako važi i za Alpsku kozu. Problem su kako unutrašnji tako i spoljašnji paraziti.

Alpska mliječna koza – ukratko

• Tip: čisto mliječna rasa
• Sistem: poluintenzivan / intenzivan
• Prosječna mlječnost: 700–1.000 kg
  
• Prednosti: prilagodljivost, dobra pokretljivost, stabilna reprodukcija
• Mane: osjetljivost na vlagu, paraziti u lošim sistemima
• Za koga je idealna: mala i srednja gazdinstva (5–80 koza)

Neven Antunac, 1990, Alpine and saanen goats milk yield and composition